Według artykułu opublikowanego w 2007 r. w roczniku „Wiertnictwo, Nafta, Gaz” pierwszy przewiert sterowany w Polsce wykonano w 1991 r. Był to gazociąg stalowy przeprowadzony pod Wisłą w okolicach Włocławka. W drugiej połowie lat 90. przewierty sterowane (HDD) stały się w kraju osobną specjalnością, a firmy wykonawcze potrzebowały wiedzy o projektowaniu otworów kierunkowych i o pracy płuczki wiertniczej. Taką wiedzą dysponował Wydział Wiertniczo-Naftowy AGH, dziś Wydział Wiertnictwa, Nafty i Gazu (WWNiG). Dwaj jego pracownicy, Rafał Wiśniowski i Jan Ziaja, zaczęli ją wtedy przekładać na potrzeby nowej branży.
Dwaj wiertnicy
Prof. dr hab. inż. Rafał Wiśniowski urodził się w 1964 r. w Krakowie. Studia na Wydziale Wiertniczo-Naftowym ukończył w 1988 r., doktorat uzyskał w 1992 r. Jego monografia habilitacyjna „Wybrane aspekty projektowania konstrukcji otworów kierunkowych z wykorzystaniem technik numerycznych” ukazała się w 2002 r., a stopień doktora habilitowanego nadano mu w 2003 r. W latach 2016-2020 był dziekanem WWNiG, od 2020 r. jest prorektorem AGH ds. współpracy (kadencje 2020-2024 i 2024-2028).
Dr hab. inż. Jan Ziaja, prof. AGH, urodził się w 1965 r. w Krakowie i od 1990 r. pracuje na wydziale, początkowo jako asystent. Doktorat obronił w 2000 r., habilitację uzyskał w 2014 r. na podstawie rozprawy o technologiach wiertniczych w sterowanych przewiertach horyzontalnych. W 2016 r. objął kierownictwo Katedry Wiertnictwa i Geoinżynierii, obecnie jest prodziekanem WWNiG ds. nauki i współpracy. Według biogramu opublikowanego przez organizatorów NO-DIG POLAND technologiami bezwykopowymi zajmuje się od 1998 r., a od 2002 r. prowadzi z nich zajęcia dla studentów wydziału.
Kwartalnik NTTB
Główną platformą tej pracy był krakowski kwartalnik „NTTB. Nowoczesne Techniki i Technologie Bezwykopowe” (ISSN 1506-428X). Według katalogu Biblioteki Narodowej wydawała go w latach 1998-2002 firma HDD Consulting z Krakowa, a redaktorem naczelnym był dr inż. Marek Capik (1947-2025), związany z Katedrą Wiertnictwa i Geoinżynierii AGH. Ukazało się 16 numerów. Pierwotny podtytuł brzmiał „przewierty sterowane, mikrotunele, przeciski, inspekcje sieci”, a od numeru 2/1999 „przewierty sterowane, mikrotunelowanie, inspekcje i renowacje sieci”. Kontynuacją w katalogu BN jest kwartalnik „TTB. Techniki i Technologie Bezwykopowe” (ISSN 1730-6450), wydawany od 2003 r. przez tego samego wydawcę.
Jan Ziaja był redaktorem technicznym NTTB w latach 1998-2002 i członkiem jego rady programowej od 2000 r. Te same funkcje pełnił potem w TTB, do 2004 r. Rafał Wiśniowski opublikował w NTTB w latach 1999-2001 serię artykułów. Dotyczyły kierunków modernizacji świdrów gryzowych, doboru ich typów do przewiercanych skał, konstrukcji świdrów diamentowych, zastosowania modelu Herschela-Bulkleya w hydraulice płuczek wiertniczych oraz metodyki wyznaczania dopuszczalnego strumienia przepływu płuczki przy przewiertach kierunkowych. Ziaja pisał o mechanice zwiercania skał, właściwościach skał i gruntów, a w 2001 r. o awariach i komplikacjach przy przewiertach HDD. W numerze 2/2000 ukazał się jego wspólny z Robertem Osikowiczem tekst „Rozwój kierunkowych wierceń horyzontalnych w Polsce”.
Wybrane prace z tego okresu (BaDAP AGH):
| Rok | Autorzy | Tytuł | Miejsce publikacji |
|---|---|---|---|
| 1999 | R. Wiśniowski | Kierunki modernizacji świdrów gryzowych | NTTB 1999 nr 1 |
| 1999 | J. Ziaja | Wybrane zagadnienia mechaniki zwiercania skał | NTTB 1999 nr 1 |
| 2000 | R. Wiśniowski | Zastosowanie modelu Herschel Bulkleya w hydraulice płuczek wiertniczych | NTTB 2000 nr 2 |
| 2001 | R. Wiśniowski | Metodyka określania dopuszczalnej wartości strumienia przepływu płuczki wiertniczej podczas wykonywania horyzontalnych przewiertów kierunkowych | NTTB 2001 nr 1 |
| 2001 | J. Ziaja | Awarie i komplikacje wiertnicze występujące przy horyzontalnych przewiertach sterowanych HDD | NTTB 2001 nr 2-3 |
| 2001 | R. Wiśniowski, K. Skrzypaszek | Komputerowe wspomaganie wyznaczania modelu reologicznego cieczy, program Flow-Fluid Coef | NTTB 2001 nr 2-3 |
| 2002 | J. Ziaja | Wspomaganie wyboru metody bezwykopowej renowacji gazociągów | NTTB 2002 nr 3 |
| 2003 | R. Wiśniowski | Otwory kierunkowe, propozycja klasyfikacji, pojęcia podstawowe | TTB 2003 nr 1 |
| 2004 | R. Wiśniowski, K. Skrzypaszek, M. Mrozik, P. Krupiński | Komputerowy system wspomagania decyzji technologicznych projektowania i wykonywania horyzontalnych przewiertów sterowanych (program HDD Designer) | Górnictwo i Geoinżynieria 28(4/2) |
Robert Osikowicz wspominał, że w drugiej połowie lat 90. obok krakowskiego NTTB ukazywał się w Warszawie kwartalnik „Technologie Bezwykopowe”. Paweł Kośmider, redaktor naczelny kwartalnika „Inżynieria Bezwykopowa”, który ukazuje się od lutego 2003 r., pracował wcześniej przez kilka lat w wydawnictwie NTTB. Mirosław Makuch z HDD Serwis ujął tę ciągłość krótko: „było NTTB, po czym pałeczkę przejmuje IB”.
Referaty i konferencje
Tematyka otworów kierunkowych i HDD wracała w ich referatach na wydziałowej konferencji „Nowe metody i technologie w geologii naftowej, wiertnictwie, eksploatacji otworowej i gazownictwie”. Była to konferencja naftowo-wiertnicza, a przewierty stanowiły w niej jeden z wątków. Na jej X edycji w Krakowie (24-25 czerwca 1999 r.) przedstawili, razem z Markiem Capikiem, referat o projektowaniu konstrukcji otworów kierunkowych. Rok później, 29-30 czerwca 2000 r., zespół Ziaja, Wiśniowski, Capik i E. Lis omówił rozwój sterowanych przewiertów kierunkowych w Polsce. W 2003 r., na XIV edycji w Zakopanem, Wiśniowski i Ziaja mówili o kolizji trajektorii osi otworów kierunkowych. W latach 2002-2008 Jan Ziaja był sekretarzem naukowym tej konferencji.
Ten sam temat prezentowali za granicą. Na konferencji w Podbanské na Słowacji, organizowanej przez Politechnikę w Koszycach, przedstawili w 1999 r. (wspólnie z Markiem Capikiem) referat „Horizontal directional drilling development in Poland”, a w 2002 r. jego kontynuację, „Analysis of horizontal directional drilling development in Poland”. W kraju występowali też na konferencjach poświęconych infrastrukturze podziemnej i wodociągom. W kwietniu 2003 r. w Kielcach-Cedzynie, na konferencji Politechniki Świętokrzyskiej, Wiśniowski, S. Stryczek i Ziaja omówili wybrane aspekty projektowania i wykonywania przewiertów HDD.
Statuetki LIMBUR
Z tym samym okresem wiąże się nagroda, po której w sieci zachowało się niewiele śladów. Statuetki LIMBUR przyznawano firmom bezwykopowym w kilku kategoriach. Za rok 2002 statuetkę w kategorii Firma roku otrzymała spółka INFRA. Uzasadnienie, przytoczone w anglojęzycznym wydaniu specjalnym „Inżynierii Bezwykopowej” na NO-DIG 2004, mówiło o sumie przedsięwzięć techniczno-technologicznych i organizacyjno-logistycznych, które pozwoliły wypromować firmę specjalizującą się w renowacji sieci. PeBeKa S.A. otrzymała LIMBUR 2002 w kategorii Projekt roku 2002, Renowacja, za relining stalowego rurociągu szlamowego DN 800 prowadzącego do zbiornika Żelazny Most, wykonany rurami PEHD 710×40,2 SDR 17,6. Firma HEADS podaje, że jej produkty bentonitowe do płuczek wiertniczych otrzymały statuetki TYTAN i LIMBUR w kategorii Produkt roku.
Jak wspominają uczestnicy tamtych wydarzeń, LIMBUR wyrósł ze środowiska skupionego wokół kwartalnika NTTB, a wśród kategorii była m.in. nagroda za najdłuższy przewiert HDD. W pracach nad wyborem laureatów uczestniczyli według tych relacji pracownicy AGH. Osobną nagrodą jest statuetka TYTAN, którą od 2003 r. przyznaje wydawca kwartalnika „Inżynieria Bezwykopowa”.
Co z tego wyrosło
Od 2002 r. tematyka bezwykopowa trafiała także do czasopism naukowych. W latach 2002-2009 w roczniku „Wiertnictwo, Nafta, Gaz” ukazał się cykl prac obu autorów i ich współpracowników o renowacji gazociągów, technologiach i narzędziach wiercących do przewiertów sterowanych, doborze urządzeń wiertniczych, projektowaniu przewiertów wielkogabarytowych oraz balastowaniu rur wciąganych do otworu. W 2004 r. opisali w „Acta Montanistica Slovaca” metody wyznaczania dopuszczalnego promienia gięcia przewodu wiertniczego HDD. Z tego nurtu powstały też programy komputerowe do projektowania przewiertów, m.in. HDD Designer (2004) i HORIZON (2007).
Wydział prowadził w 2007 r. studia podyplomowe z nowoczesnych technik i technologii bezwykopowych. Dziś działają one pod nazwą „Nowoczesne technologie bezwykopowej budowy rurociągów”, a kieruje nimi prof. Jan Ziaja. Wydział organizuje też konferencję „Technologie Bezwykopowe”. Jej II edycja odbyła się 26 marca 2026 r., a kolejną zaplanowano na 25 marca 2027 r.
